Tuesday, 14 August 2012

फइलत शाखा के कमजोर होत जड़

लखनऊ से प्रकाशित भोजपुरी का साप्ताहिक पत्र भोजपुरिया अमन में प्रकाशित
 
भोजपुरी मुख्यत: हिन्दी भाषी प्रदेश, पूर्वी उत्तर प्रदेश, बिहार तथा झारखण्ड में बोले जाये वाला एगो लोक भाषा हवे । भोजपुरी बोले वाला बहुत से लोग प्रवासी भारतीय बाड़े जे कि विश्व के कई भाग गुयाना, सूरीनाम, त्रिनिदाद फिज़ी, पोलैंड, मारीशस, नेपाल आदि देश में जा के रचल-बसल बाड़े ।
हजारों मील दूर बसल मारीशस अउर भारत के भोजपुरी ही जोड़ेला । एकर सबसे बड़ प्रमाण इ बा कि इहाँ के दो तिहाई आबादी के जन भाषा भोजपुरी हवे । इ भोजपुरी भाषी ब्रिटिश सरकार द्वारा थोपल गईल करनामा के तहत बधुआ श्रमिक (गिरमिटिया मजदूर)बन के पूर्वी भारत से मारीशस आईल रहले । धीरे-धीरे इहे भोजपुरिया लोग बहुसंख्यक होके आज सत्ता में आ गइले । मारीशस में भोजपुरी भाषा के राजकीय मान्यता के संदर्भ में एगो ऐतिहासिक व राजनैतिक फैसला एह भारतीय मूल के लोगन के भोजपुरी के प्रति लगाव के प्रति एगो नायाब उदाहरण बाटे । इहाँ इ प्रभाव भोजपुरी फिल्म के लोकप्रियता से बयां हो रहल बा ।
 
सिनेमा बीसवीं शताब्दी के एगो महत्वपूर्ण देन हवे । आज हर विचारशील व्यक्ति एकरा सम्मोहन अउर प्रभाव से परिचित बा । सिनेमा एगो अइसन सशक्त माध्यम ह जे जनसाधारण के जीवन के संपूर्ण दर्पण हवे ।
 
भोजपुरी सिनेमा आज विश्वपटल पर एगो नया आयाम रच रहल बा । पिछ्ला पचास साल में एहमा बहुत उतार चाढ़ाव आईल लेकिन हर परिस्थिति से जुझत आज भोजपुरी संस्कृति के प्रचार प्रसार पूरी दुनिया में कर रहल बा । भोजपुरी सिनेमा के प्रथम अध्याय साठ के दशक में शुरु भईल,जब आरा भोजपुर के विश्वनाथ साहाबादी के पहिला भोजपुरी फिल्म ‘गंगा मईया तोहे पियरी चढ़ईबो’ प्रदर्शित भईल । हिन्दी भाषी दर्शकन के भोजपुरी के मिठास से परिचित करावे में अखिल भारतीय साहित्य सम्मेलन के भूतपूर्व अध्यक्ष मोती बीए क बहुत बड़ योगदान रहल । सन 1948में किशोर साहू के निर्देशन में ‘नदिया के पार’ नामक एगो फिल्म बनल जेकर संवाद अवधी भाषा मे रहे । एह फिल्म के गीत मोती बीए द्वारा भोजपुरी मे लिखल गइल रहे । एह गीतन के अविश्वस्नीय रुप से एतना लोकप्रियता मिलल की एकरा बाद से ज्यादातर हिन्दी फिल्मन में एगो भोजपुरी गीत रखे क रिवाज सा चल पड़ल । लोगन के हिन्दी फिल्म में भोजपुरिया गीत अउर एकर मिजाज बड़ा अच्छा लागल । नतीजन हिन्दी सिनेमा में भोजपुरी के जोरदार तड़का लागे शुरु हो गइल । बावजूद एकरा कउनो भी फिल्मकार एगो सम्पूर्ण भोजपुरी फिल्म बनावे के जोखिम नही लेहल चाहत रहले ।

16फरवरी 1961 के हिन्दी सिनेमा के स्थापित कलाकार नासिर हुसैन के नेतृत्व में भोजपुरी के पहिला फिल्म ‘गंगा मइया तोहे पियरी चड़इबो’के योजना बनल । फिल्म के निर्देशन बनारस के कुन्दन कुमार अउर संगीत क जिम्मेदारी चित्रगुप्त अदा कइले । 16फरवरी 1962के बिहार के राजधानी पटना के शहीद स्मारक पार्क पर आज के बिशाल भोजपुरी फिल्म उद्योग के नींव रखल गईल। पचास साल पहिले कभी बिहार अउर यूपी के बजार के ध्यान में रख के बने वाली भोजपुरी फिल्म आज देश से बाहर विदेश के धरती पर भी आपन झण्डा गाड़ रहल बा ।

पहिला भोजपुरी फिल्म के गीत पूरा भोजपुरिया क्षेत्र के गांव-गांव में गुंजे लागल । मात्र पांच लाख के पूंजी से बनल इ फिल्म ओह जमाना में लगभग पचहत्तर लाख के व्यवसाय कइलस । एही दशक में भोजपुरी के शेक्सपीयर भिखारी ठाकुर के कृति ‘बिदेशिया’पर आधारित एही नाम से फिल्म बनल । एह फिल्म के मार्मिक अउर भावपूर्ण दृश्य क लोगन के दिल पर बड़ा गहरा असर पड़ल । इ दूनो फिल्म ओह समय के समाज में व्याप्त कुरितियन के ध्यान में रखके बनल रहे । जहां ‘गंगा मईया तोहे पियरी चढ़ईबो’ में संभ्रांत वर्ग के विवेक से बनत एगो नया समाज त ‘विदेशिया’ में जातिगत व्यवस्था के दलदल से जुझत परिवेश के बहुत ही सुक्ष्मता से पर्दा पर उकेरल गईल । एकरा बाद भी एह तरह के फिल्म के सिलसिला जारी रहे ।
 
सत्तर के दशक के अंत में विदेशिया के निर्माता बच्चू भाई शाह भोजपुरी के पहिला रंगीन फिल्म ‘दंगल’ बनवले । एह फिल्म के पात्र अउर कथानक लगभग वइसही रहले लेकिन रंग के अलावा मिस इंडिया प्रेमा नारायाण एह फिल्म में व्यक्तिगत आकर्षण के केन्द्र रहली । इ उ दौर रहे जब भारतीय फिल्म फलक पर शोले जइसन हिट फिल्म अकर जा चुकल रहे । नदीम श्रवन के जोड़ी के बेहतरीन संगीत के साथ भोजपुरी फिल्म में गीत के सशक्त जमीन के बावजूद मसाला मिलावे के चलन एहिजे से शुरु हो गइल । भोजपुरी सिनेमा के मौलिकता से नकल के ओर ले जाये में दंगल के प्रमुख योगदान रहल । दंगल से उत्प्रेरित होके नासिर हुसैन राकेश अउर पदमा खन्ना के शिर्ष भूमिका में लेके,अंजान और चित्रगुप्त के संगीत से सुसज्जीत फिल्म ‘बलम परदेशिया’के निर्माण कइले । इ फिल्म रजत जयंती मनावे में सफल रहल । चित्रगुप्त के संगीत और आशा भोसले के साथ मोहम्मद रफी के आवाज में फिल्म के एगो गीत गोरकी पतरकी रे मारे गुलेलवा जियरा उड़ि-उड़ि जाय से भोजपुरिया गली गुलजार हो गइल । एकरा तुरंत बाद अशोक चन्द्र जैन के फिल्म गंगा किनारे मोरा गांव बनल । पटना के अप्सरा सिनेमा हाल में तीस सप्ताह और मुम्बई के मशहुर मिनर्वा सिनेमा हाल में चार सप्ताह तक इ फिल्म हाउस फुल चलल । एह फिल्म के जरिये भोजपुरी के कउनो पहिला फिल्म के प्रदर्शन मारीशस में भईल। अस्सी के दशक के बाद से भोजपुरी सिनेमा के बुरा दौर शुरु हो गइल ।
 
नया सदी के शुरुआत में भोजपुरी सिनेमा नया करवट लेहलस और व्यावसायिकता के आधार पर फिल्म के निर्माण शुरु भइल । लम्बा समय बाद 2003में मोहनजी प्रसाद रवि किसन के ले के ‘सईयां हमार’ अउर एकरा तुरंत बाद मनोज तिवारी के साथ ‘ससुरा बड़ा पइसा वाला’ नाम के फिल्म बना के भोजपुरी फिल्म जगत के स्वर्णीम युग के शुरुआत कइले। मात्र तीस लाख के बजट से बनल फिल्म ससुरा बड़ा पइसा वाला लगभग पन्द्रह करोड़ के कमाई कइलस । भोजपुरी सिनेमा क इतिहास में पहिला बार कवनो भोजपुरी फिल्म के एतना बड़ सफलता मिलल रहे । एह फिल्म द्वारा भोजपुरी सिनेमा क तीसरा दौर के जन्म भइल,जेवन बाजार के दृष्टि से नया संभावना के जन्म देत रहे । एकरा बाद से भोजपुरी फिल्म जगत में उफान सा आ गइल । ‘पंडितजी बताई ना बियाह कब होई,बन्धन टूटे ना, दरोगा बाबू आई लभ यू,निरहुआ रिक्शा वाला’आदि फिल्म खुब धूम मचवलस अउर इ सिलसिला बदस्तुर जारी बा । विशुद्ध रूप से इ सब मनोरंजक फिल्म रहे जेमा आम बालीवुड फिल्म के तरह मसाला के साथ साथ लच्छेदार भाषा और मनोरंजक गीत के भरपूर इस्तेमाल कइल गइल ।

2003के नया दौर के भोजपुरी फिल्म से भोजपुरी के मिठास गायब होखे लागल । फिल्म के चरित्र और स्वरूप में गुणात्मक बदलाव भइल । एह व्यावसायिकता के दौर में भोजपुरी समाज के समस्या, लोक संस्कृति, लोक परंपरा के चित्रण भी व्यावसायिक नजरिया से होखे लागल । आज के दौर के भोजपुरी सिनेमा में भाषा के अगर छोड़ दिहल जाय तो सब कुछ बदल गइल बा । भाषा सिर्फ एगो भाषा ना होला बल्कि उ समाज के एगो अंग और सभ्यता के प्रतिनिधि भी होला । आज भोजपुरी फिल्म के कहानी के बात करीं त सीधा-सीधा हिन्दी फिल्म के नकल धड़ल्ले से जारी बा । संस्कृति गौड़ और व्यवसाय प्रमुख हो गइल बा ।

पहिला दौर के फिल्म पे गौर कइल जय त सिनेमा के कहानी, परिवेश, कलाकार, गीत-संगीत इत्यादि हर एक पक्ष भोजपुरी के आपन रहल । फिल्म के विषय-वस्तु शुरू से ही गाँव से जुडल रहल बा । आमतौर पर घर–घर मे घटित होवे वाली घटना जइसे आपसी संबंध,घरेलू विवाद,भाईचारा, भावनात्मक-रिश्ता,विवाह संबंध, दहेज, जातिगत भेद-भाव आदि फिल्म के कथानक के विषय वस्तु रहल। आज़ादी के बाद भारत में आइल सामंतवादी और जमींदारी प्रथा के प्रभाव तथा प्रवासी मज़दूरन के समस्या भोजपुरी फ़िल्मकारन के पसंदीदा विषय रहल। फिल्म में भले ही एह विषय के मसाला के रूप मे इस्तेमाल कइल गइल लेकिन आम जनमानस में एकर संदेश अद्वितीय रहे । ओह दौर के फिल्म में भोजपुरी अंचल के गाँव और संस्कृति के बहुत ही सूक्ष्मता से दर्ज़ कइल गइल पर आज के दौर के फिल्म मे एकर सर्वथा अभाव बा।
 
एगो समय रहल जब भोजपुरी फिल्म के विषय वस्तु प्रस्तुति और प्रदर्शनधर्मिता देहात से संपृक्त होत रहे और जनसामान्य के प्रति लाखो निरक्षर लोगन के गहनतम संवेग के दृष्टि से गीत और नाटक के माध्यम अद्वितीय होत रहे । आज एह व्यवसायिकता के दौर में भोजपुरी गीत-संगीत अश्लीलता के चपेट मे आ गइल बा। कर्णप्रिय संगीत के जगह द्विअर्थी गाना के प्रधानता बा। फिल्म निर्माता भी सामाजिक सरोकार के छोड़कर सिर्फ लाभ खातिर फिल्म बना रहल बाड़े । अइसे में एक तरफ जहां भोजपुरी फिल्म के बाजार बढ़ रहाल बा ओइजे दूसरा तरफ इ आपन निश्चित लक्ष्य से भटक रहल बा । एक हद तक नैतिक वर्जना के अतिक्रमण हो रहल बा। यथार्थ के जगह नाटकीयता,भव्यता अऊर अतिरंजित नायकत्व के घाल-मेल से भोजपुरी सिनेमा लोगन के चमत्कृत कर रहल बा। आरंभ मे एकरा द्वारा समाज के मान्यता के अनुपालन त भइल लेकिन आज हिंसा, अपराध, अश्लीलता,उपभोक्तावादी रुझान, आडंबरपूर्ण जीवन शैली आदि के बढ़ावा दिहल जा रहल बा। जेकर समाज पर नकारात्मक प्रभाव पड़ रहल बा।
 
आज भोजपुरी सिनेमा एगो खास तरह के धारा में ठहर गइल बा। ओके खुद के हिन्दी के प्रभाव से मुक्त होखे के पड़ी और विषय-वस्तु के खातिर आपन जमीन से जुड़े के पड़ी । आज पहिले क अपेक्षा फिल्म ज्यादा बन रहल बा लेकिन दु:ख बा कि एकर अस्तित्वे दाव पर लगल बा । समय के साथ बदलाव जरूरी बा लेकिन निश्चित सीमा में । दर्शक के रुचि हेतु सार्थक फिल्म बानवे के पड़ी, ताकि एकर चर्चा दूसरा भाषा के लोगन के बीच भी होखे जेसे एकर एगो राष्ट्रीय पहचान बने। तबे एकर दर्शक वर्ग बढ़ी अउर सफलता के इ स्वर्णिम दौर टिकाऊ रह पाई।
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Monday, 13 August 2012

THE STRUGGLE OF TRANSITIONS


 Bhojpuri- a sweet script or a language that has grown from the soil. Bhojpuri is one of the various scripts in the Hindi belt of the country. It is not just efficient enough to support the daily chores of life, had it been livelihood or something else, etc. *1 it has developed itself as a strong link linking NRIs to their motherland……..simplicity, sweetness and the liveliness are its special features that makes it flow along with blood.
In the recent years a few organizations accompanied by the politicians are making continuous approaches such that Bhojpuri may be added in the eighth schedule of the constitution. Largely it turned into a mission when scripts of maithli, bodo, santhali and dogri were decorated with the status of language in the eighth schedule of the constitution. Although Bhojpuri was supposed to get the status it deserved when the proposal was presented in the parliament. But, an amendment to the eighth schedule couldn’t be made rather was postponed till the decision upon languages for UPSC examination was to given a final shape. Recently in march when the languages for UPSC examinations were decided and the matter was given a final shape, the mission for Bhojpuri was brought again in action, which was natural.

Upon frowning of the various parliamentarians particularly those representing UP and Bihar; Home Minister P Chidambaram upon instructions *3 of UPA Chairperson declared that the government will declare its decision on the topic during the monsoon session of the parliament. Impact of the mission could be felt with the fact that the hon’ble minister P Chidambaram used Bhojpuri in his communications and was received positively. Remarkably it is to know that the hon’ble speaker of Lok Sabha Ms. Meera Kumar doubts if the monsoon session brings some good news or will become another hide n seek session of the government upon the matter.
Logically, it becomes important to consider upon different factors before we identify any script as a language. Primarily, exterior and interior are the two focus areas of the subject matter. The former raises a question if Bhojpuri is efficient enough for administrative jobs. *2 If Bhojpuri has its own grammar or the script, how rich is its literature; while the latter concerns upon the reason as to why should Bhojpuri be declared as language and the quantity of its followers.

Since ancient times, the Bhojpuri regions have a rich and interesting history. History full with rich heritage of sages, saints, politicians, artists, etc. thus, it shall not be easy to present an ordered history of Bhojpuri. Startlingly Bhojpuri has always marked its presence but more of orally and less in literature. Its written literature mostly exists in poems and prominently constituted by ( lokgeet), folksongs, stories, etc. is enough proof to establish it as a language. Interestingly Bhojpuri has not left the famous saints and poets like Tulsi, Jayasi untouched. It has been used exotically by them in their work and amongst them Kabir acquired the best position as most ancient use of the (boli) has been traced out in his poems only.

Among poets, poet Dharma Das has clearly used Bhojpuri in his work. Shiv Narayan, legendary poet Lakshmi Sakhi and several others through their enormous work proves the simplicity and unique ability of the (boli) to touch the hearts of the common people.
If we try and make an attempt to find the answers to above questions in the history our voyage shall start from Mughals and the Britishers. We can only explore the documentary proofs that they used for their need and as they needed. Yet we must not forget that a few of them have done substantial for Bhojpuri which we today consider as documentary proofs. The first name that comes to mind is George A Gearson as he did a favorable favor to collection of poems and then its publication. Aalha’s marriage songs, Aalha Badi and various such other articles and even books were published during this time. Besides, collection of songs of Fretcher Hindi folk songs; a book edited by A G Shiref, compositions of J Chemes, etc. are important.

For Indian involvement in the development of Bhojpuri, works of Bisaram, Badmaash Darpan of Teg Ali, incomparable literature book of Babu Ram Krishna Verma ‘Nayika Ke Bhed(secrets of an actress)’, Bharti Ke Geet written during the first world war; and Bhukamp Pachisi of Pt. Dudhnath Upadhyay are just unmatched masterpieces of the contribution made. Ambika Prasad’s Bhojpuri songs, famous drama ‘bideshiya’ of Bhikhari Thakur; which later became the plot of the famous and first feature film in Bhojpuri; Firangiya of Manoranjan Sinha, Dehati Dulaki of Shyam Dehati, Ram Vichar Pandey’s Biniya Bichiya are the twinkling stars of the vast sky of the literature of Bhojpuri. Brijendra Kumar’s Madhu Kalash, Saral Geeta of Nand Lal, marriage songs composed by Ram Nath, Sanskar Manjari of Ramdin are a few important and worthy contributions to Bhojpuri made outside India. Dr Sarita Bandhu in Mauritius, Pushpita Awasthi at the Netherlands, Vivekanand Verma in Fiji, Mohan K Gautam in Thailand are some of those adding milestones in the literature of Bhojpuri, globally.

As per the accumulated documentary proofs it won’t be obvious if we still call Bhojpuri merely as a boli and not a language, henceforth, it can’t join the eighth schedule of the constitution.
 More than eighteen crore people across the five continents are invariably using Bhojpuri as their medium to communicate, says Bhojpuri Association of India. Association further elucidates that the Bhojpuri stands at tenth position as the medium for communication across the globe.

Moreover, question arises as to why Bhojpuri can’t be added to constitution and be established as a language if Maithli, Bodo or Santhali or Dogri be added to the constitution and be given the status of language, while their followers are much less if compared to those of Bhojpuri. We may agree to this that though their followers are less in number and these languages are attributed to a few particular communities of the society. Thus, in order to conserve these languages it really is viable to provide government support and be added to the eighth schedule of the constitution. Yet if we try to weigh Maithli against Bhojpuri, then quantitatively supporters of Maithli combined with Magahi (another language endorsed to Bihar) stands far behind to those of Bhojpuri alone. We may now suspect if the literature of Maithli is more vivid and powerful than Bhojpuri. Interestingly it may be noted that at present various universities like IGNOU, Nalanda, BHU, etc are running various masters and diploma courses in Bhojpuri. Thus this assures that Bhojpuri stands out and marks its position in literature, if compared with Maithli.

In accordance with above, it can’t be justified for not adding Bhojpuri to the eighth schedule and be given the status of language. Another question that may arise from here is if Bhojpuri be made a language, will Hindi suffer, or its tussle to be the national language is weakened. Further one may doubt if other boli like Braj, Awadhi, etc may brawl upon making them as language, and will that not affect the struggle of Hindi and will Hindi sustain its status of official language. These are definitely important questions which require deep think over, but certainly not at the cost of Bhojpuri.


मीडिया और सामाजिक परिदृश्य

मीडिया और सिनेमा, पुस्तक में प्रकाशित

ehfM;k lekt dk niZ.k gSA lekt ij ehfM;k dk cgqvk;keh izHkko gSA vkt ifjorZu dh tks ygj lekt esa pyh gS mlesa ehfM;k dh Hkwfedk egRoiw.kZ gSA tu&tkx:drk essa ehfM;k dk dksbZ LFkku ugha ys ldrkA ehfM;k ‘kCn ls rkRi;Z tulapkj ek/;eksa tSLks lekpkj i=] jsfM;ks] Vsyhfotu] flusek] foKkiu] daI;wVj] baVjusV bR;kfn ls gSA
tulapkj dh lcls etcwr dM+h fizaV ehfM;k gSA ekl ehfM;k dh okLrfod ‘kq:vkr Hkkjr esa fizaV ehfM;k ls gh gqbZA bldh O;kid ,oa izHkkoh Hkwfedk ds dkj.k gha bls yksdra= dk pkSFkk LraHk dgk x;kA ^^i=dkj Økafrdkjh ewY;ksa dk ltZd gksrk gSA mldh tkXk:drk ,oa jpuk/kfeZrk us bfrgkl fuekZ.k dh fn’kk ,oa lekt jpuk ds {ks= esa egRoiw.kZ dk;Z fd;k gSA** fdlh Hkh jk”Vª dh vktknh ,oa mldh v[kaMrk] laizHkqrk rFkk lkoZHkkSfedrk dks cuk, j[kus dh izkFkfed ‘krZ gS fopkj vfHkO;fDr dh Lora=rk pkgs og d®Ã Òh dzkafr g® lHkh esa ys[kdksaa] fopkjdksa] i=dkjksa rFkk lkfgR;dkjksa us viuh fof’k”V Hkwfedk dk fuokZg fd;kA
njvly Hkkjrh; ifjizs{; esa lapkj ek/;eksa dks rkdr Lok/khurk vkanksyu ls feyh] tgka u dsoy mldh tM+s fLFkr gSa cfYd ogha ls mldk mn~xe Hkh gqvk gSA gkykafd nqfu;k esa v[kckjh i=dkfjrk dks vfLrRo esa vk, yxHkx pkj lkS lky gks x, gSa ysfdu Hkkjr esa bldh ‘kq:vkr lu~ 1780 esa tsEl vxLVl fgDdh us ßcaxky xtVÞ ds }kjk dydRRkk ls fd;kA fganh esa igyk lkIrkfgd i=  ^mn.r ekrZ.M^ 30 ebZ 1826 dks lw;Z ds fdj.kksa dh Hkkafr fopkjksa dks vke turk rd igqapkdj Økaafr dh i`”BHkwfe rS;kj dhA fganqLrkfu;ksa dks ijk/khurk ls eqfDr fnykdj Lora= n`f”V fnykus dk tks Hkkj mnar ekrZ.M us mBk;k] vkxkeh i=&if=dkvksa us mls vkSj vf/kd ‘kfDr iznku dhA ml le; izdkf’kr gksus okys i=ksa us ,d rjQ Lora=rk dk fcxqy Qwadrs gq, tgka dzkafr dh oSpkfjd i`”BHkwfe rS;kj dh ogh nwljh rjQ fganh ds izpkj&izlkj dks Hkh vkxs c<+kus dk dke fd;kA 17 ebZ 1878 esa izdkf’kr ^Hkkjr fe=^ ds izFke vad ij fVIi.kh djrs gq, cky eqdqan xqIr fy[krs gSa&^^ ftl ns’k vkSj ftl lekt esa mlh ns’k vkSj mlh lekt dh Hkk”kk esa tc rd lekpkj i=ksa dk izpkj ugha gksrk rc rd ml ns’k vkSj lekt dh mUufr ugha gks ldrhA** 
jk”Vªh; Hkkouk dks vfHkO;fDr nsus vkSj iwjs jk”Vª dks ,d lkFk la?k”kZ djus ds fy, rS;kj djus dk egRoiw.kZ dk;Z izsl us fd;k] lkFk gha lekt esa QSyh dqjhfr;ksa dks Hkh nwj djus dk dk;Z izsl ds ek/;e ls gh fd;k x;kA Hkkjrh; uotkxj.k ds vxznwr jktkjke eksgu jk; us lkekftd] vkfFkZd] jktuhfrd rFkk lkaLd`frd y{;ksa dh izkfIr esa izsl dks egRoiw.kZ <+ax ls LFkkfir fd;kA tgka 1821 esa jktkjkeeksgu jk; us ^laokn dkSeqnh* ds ek/;e ls lrh izFkk ds fo:) vfHk;ku NsM+k ogha Jh lsu us ^lqyHk lekpkj* ds }kjk lkekftd dqjhfr;ksa ds fo:) vkokt mBk;hA iafMr bZ’oj panz fo|klkxj vkSj }kfjdkukFk Hkw”k.k us ^lkseizdk’k* ds tfj, cky&fookg ,oa cgq&fookg ds f[kykQ rFkk fo/kok fookg ds leFkZu esa fcxqy QwadkA 1 flracj 1877 dks ckyd`”.k HkÍ ds laiknu esa izdkf’kr ^fganh iznhi^ 33 o”kZ rd fcfV’k ljdkj dh uhfr;ksa dk iqjtksj fojks/k fd;kA bl nkSj esa Lora=rk vkanksyu ds usrk vtheqYyk [kka us 8 tuojh 1857 dks ^Ik;kes vktknh^ dk izdk’ku fd;kA tks ‘kq: ls gh viuh cssckd fVIIk.kh ,oa dzkafrdkjh rsoj ds fy, tkuk tkus yxkA viuh ys[kuh ls izdk’ku ds dqN gh le; essa blus Hkkjrh; tuekul esa Lora=rk ds izfr tks ‘kksyk HkM+dk;k mlus fczfV’k ljdkj dh pwysa fgyk nhA bl i= us rRdkyhu fLFkfr;ksa ij [kqydj izgkj fd;kA ;g dM+h vkxs Hkh tkjh jghA vaxzst fojks/kh uhfr ,oa fdlkuksa dh LkeL;kvksa ij [kqydj fy[kus ds tqeZ esa ^izrki* ds liaknd x.ks’k ‘kadj fo|kFkhZ dks tsy Hkh tkuk iM+kA blh dze esa ohj vtqZu] uothou vkfn vusd i=&if=dkvksa us Lora=rk izkfIr ds fn’kk esa vius egRoiw.kZ ;ksxnku tkjh j[kkA lkIrkfgd if=dkvksa esa ljLorh dk cgqr cM+k LFkku FkkA nfyr dfo ghjk Mkse dh ^vNwr* dfork dks bl if=dk esa Nki dj f}osnh th us rRdkyhu lekt esa :f<+oknh O;oLFkk dks pqukSrh nhA 5 fnlacj 1920 dks ^vkt^ dk izdk’ku Hkh ,d ,sfrgkfld ?kVuk FkhA vkt ds laiknd ckcw jko fo”.kq ijkM+dj us vius vkstLoh laikndh; ys[kksa }kjk jk”Vªh; vkanksyu dh psruk dks vf/kd osxoku cuk;kA bu i=&if=dkvksa us vaxzsth ‘kklu ds fo:) tuer fuekZ.k rFkk jk”Vªh; Lok/khurk ds fy, izcy vkdka{kk vkSj tkx:drk mRiUUk djus esa egRoiw.kZ Hkwfedk fuHkkbZA
xka/kh th us dgk gS fd ^^i=dkfjrk dk mn~ns’; tulsok gSA** ijarq orZeku fLFkfr dks ns[krs gq, ;g lkspuk gksxk fd i=dkfjrk dk mn~ns’; tulsok gS ;k futh LokFkZ dh iwfrZA gesa lkekftd ljksdkjksa cuke cktkj dh izkFkfedrkvksa vkfn ds mn~n’;ksa ij Hkh fopkj djuk gksxkA ;gka foKkiuksa vkSj lekpkj ds varj dks Hkh le>uk egRoiw.kZ gks tkrk gSA Þblls budkj ugha gS fd ehfM;k dks cktkj dh t:jr ugha gSA cktkj dh xSjekStnwxh esaa lapkj dk dksbZ ek/;e thfor ugha jg ldrk gSA cktkj gksxk rks ehfM;k Hkh jgsxk] ysfdu tc cktkj dks ^thou n’kZu^ ds :Ik esa ekU;rk nh tk,xkh rc ehfM;k] lekt vkSj jkT; ds varlaZca/kksa dk ifjizs{; Hkh cnyus yxsxkA bu laca/kksa dk fn’kk funZs’ku cktkj djsxk lekt ds ljksdkj ughaAÞ
bu fnuksa lwpuk izkS|ksfxdh dh otg ls i=dkfjrk txr esa dbZ ifjorZu vk, gSaA foxr Ms<+&nks n’kdksa esa HkweaMyhdj.k dh va/kh nkSM+ ds pyrs ehfM;k ds pfj= esa xq.kkRed cnyko vk;k gSA i=dkfjrk us yksdrkaf=d ewY;ksa ds ctk, iwathoknh fgrksa ds vuq:Ik fopkjksa dks cuk, j[kus dh iwjh dksf’k’k dh gSA 1990&91 ds ckn ehfM;k ds laiw.kZ ifjn`’; ij ,d utj Mkyh tk, rks ;g ckr lkeus vkrh gS fd vkt mldh fLFkfr esa dkQh cnyko vk;k gSA vkt tuek/;eksa dh fodklewyd Hkwfedk [kRe gks jgh gSA jk”Vªh; laizHkqrk] Lok;Rrk] tkrh; laLd`fr;ksa] tkrh; Hkk”kkvksa vkSj ns’kh thou’kSyh dks [krjk iSnk gks x;k gSA ehfM;k esa O;olkf;drk dk :>ku pje ij gSA rsth ls mHkjrs ehfM;k vkSj euksjatu m|ksx vkt cktkj ds fy, vge {ks= cu x, gSaA ,d v?;;u ds vuqlkj] 2009 esa tgka ;g m|ksx 58]080 djksM+ dk Fkk og c<+dj 2014 rd 1]04]080  djksM+ :Ik, rd igqap tk,xkA orZeku esa phu ¼13 djksM+½ ds ckn lekpkj&i=ksa dh ¼9 djksM+½ izfr;ka nqfu;k esa nwljs uacj ij Hkkjr esa jkstkuk izlkfjr gksrh gSA 
fiNys dqN n’kdksa esa VsDuksykWth us izlkj.k ehfM;k dks iwjh rjg cny fn;k gSA blds igys ge Vsyhfotu ds uke ls tks dqN Hkh tkurs Fks og nwjn’kZu FkkA ogha vc ns’k Hkj esa yxHkx 4 lkS pSuy dke dj jgs gSaA vkt vf/kdrj e/;eoxhZ; vkSj fuEu e/;eoxhZ; ?kjksa esa Vsyhfotu vkSj mixzg Vsyhfotu ds dk;Zdze ns[ks tk jgs gSaA blesa tks lkaLd`frd cks/k vkSj jktuSfrd cks/k iSnk gks jgk gS mldk tehuh okLrfodrk ls dksbZ laca/k ugha gSA vkt lekpkjksa dk izLrqrhdj.k cny x;k gSA lekpkj i=ksa esa vc fQVusl] lkSan;Z] ekWMy vkfn dh dojst T;knk ns[kh tk ldrh gSA ehfM;k ls xaHkhj] vkfFkZd] jktuhfrd o lkekftd&lkaLd`frd cgl ,oa lekt ls tqM+s lHkh t:jh elys ehfM;k ls viuk LFkku [kks pqds gSaA oLrqr% tulapkj ek/;e us yksxksa dh psruk dks dkQh gn rd izHkkfor fd;k gSA cktkjokn ds nkSj esa vke vkneh ,d miHkksDrk ek= cudj jg x;k gSA lekt esa O;kIr nfyr] vkfnoklh o fdlkuksa ds Toyar lokyksa dks  ehfM;k eas ugha mBk;k tk jgk gSA
tkus&ekus i=dkj ih- lkbZukFk us ,d ckj jktsanz ekFkqj Le`fr O;k[;ku nsrs gq, fnYyh esa crk;k Fkk fd ^^tc eqacbZ o”kZ 2007 esa ds yDess QS’ku ohd esa dikl ls cus lwrh diM+ksa dk izn’kZu fd;k tk jgk Fkk mlh le; fonHkZ ds fdlku dikl dh de dherksa ds otg ls vkRegR;k dj jgs FksA bu nksuksa ?kVukvksa dh lcls cM+h fcMacuk ;g gS fd QS’ku ohd dks doj djus ds fy, dksbZ 5 lkS 12 ekU;rk izkIr i=dkj iwjs gQ~rs eqacbZ esa MVs jgs vkSj ogh fonHkZ esa fdlkuksa dh vkRegR;k dks doj djus ds fy, eqf’dy ls N% i=dkj gh iwjs ns’k ls mifLFkr gq,A** le>k tk ldrk gS fd ^^ns’k esa lcls xaHkhj ladV ls xqtj jgh d`f”k vkSj yk[kksa dh la[;k esa vkRegR;k dj pqds fdlkuks dks ysdj ehfM;k esa fdruh xSjftEEksnkjh ,oa laosnughurk gSA**
vkt ge nfyr lewgksa dh ckrksa ij /;ku nsa rks irk pyrk gS fd mUgsa yksdra= vkSj lafo/kku ls cuh O;oLFkkvksa ls dgha T;knk f’kdk;rsa ehfM;k ls gSA orZeku ehfM;k esa gha ugah cfYd vHkh rd pyh i=dkfjrk esa tks lcls cM+h dfe;ka jgha gSa] muesa detksj y®x®a dh vkokt dks muds ckfto gd ls oafpr j[kuk izeq[k gSA ;g fLFkfr rc gS tc ehfM;k dh iSB tgka lcls rsth ls c< jgh gSa og nfyr vkSj detksj oxZ dk gh gSA chrs nks&<kbZ n’kd esa iwjs eqYd esa tks cM+s cnyko gq, gSa mlds vxqvk Hkh fiNM+s vkSj nfyr gh gSA fo”k; ds rkSj ij Hkh nfyrksa ls tqM+s eqn~ns ehfM;k esa txg ugha ikrs gSa vkSj vkt ehfM;k esa nfyrksa dh fgLlsnkjh ugah ds cjkcj gSA ;g ckr igys gq, v/;;uksa ls Hkh [kqydj lkeus vkrh gSA 1996 esa vesfjdh lekpkj i= okf’kaxVu iksLV ds ubZ fnYyh C;wjks izeq[k dSusFk diwj us ,d ‘kks/k fd;k ftlesa ik;k x;k fd Hkkjr ljdkj ds i= lwpuk dk;kZy; ls ekU;rk izkIr i=dkjksa dh lwph esa ,d Hkh nfyr ugha gSA
baVjus’kuy oqesal ehfM;k QkamMs’ku }kjk 2001 esa djk, x, ,d losZ ds vuqlkj ehfM;k esa dk;Zjr efgykvksa dk fgLlk fo’o esa 41 izfr’kr gSA tcfd Hkkjr esa egt 12 izfr’kr efgyk,a gh ehfM;k esa dk;Zjr gSaA ogha baVjus’kuy oqesal ehfM;k QkmaMs’ku }kjk efgyk i=dkjksa ds chp djk, x, ,d losZ{k.k esa ,f’k;k ls Hkkx ysus okyh 72 izfr’kr izfrHkkfx;ksa us dgk fd mudh daiuh esa 10 fu.kZ; ysus okys ‘kh”kZ O;fDr;ksa esa ,d Hkh efgyk ugha gSA blls ehfM;k] laLFkku vkSj lekt esa iq:”koknh n`f”V [kqydj lkeus vkrh gSA HkweaMyhdj.k ds nkSj esa vkt ehfM;k esa efgykvksa dh tks Nfo fn[kkbZ tk jgh gS og ns’k dh djksM+ksa efgykvksa esa fdrus dks izLrqr djrh gSaA ngst] cky fookg] Hkwz.k gR;k bR;kfn efgykvksa ls tqM+s vusd iz’u gSa ftu ij ehfM;k esa dksbZ xaHkhj cgl ugha gksrhA tgka vkSjrksa ds vf/kdkjksa] ‘kks”k.k vkSj muls tqM+h leL;kvksa ds fy, Ik;kZIr txg ugha feyrh ogha cykRdkj vkSj NsM+NkM+ laca/kh eqn~nksa dks cgqr gh vkd”kZd ,oa jkspd <+ax ls izLrqr fd;k tkrk gSA vijk/k dh ?kVuk [kkldj lsDl vkSj lekt esa luluh iSnk djus okyh [kcjksa dks cgqr gh izk;ksftr <+ax ls ijkslk tk jgk gSA ckotwn blds mRrjizns’k esa cqansy[kaM dh efgykvksa us ?kj ifjokj ,oa xkao lekt ls tqM+h LFkkuh; [kcjksa tSls cqfu;knh leL;kvksa fctyh] ikuh] lM+d bR;kfn dks dsanz esa j[kdj ^[kcj ygfj;k^ uked i= fudkydj i=dkfjrk ds lanHkZ esa ,d felky dk;e dhA
Msful eSDosy us dgk gS ^^ehfM;k lekt ifjorZu dh ;a=’kfDr gSA** ijarq lekt fodkl dh fn’kk ls gVdj lekt dks vk/kqfudhdj.k ds u, :Ik nssrs gekjs tulapkj ek/;e vc Lo;a ds vk/kkj ij fpark dk fo”k; curs tk jgs gSaA dqN o”kZ igys rd ehfM;k pkSFks LraHk vkSj lekt ds ltx izgjh dh Hkwfedk ls tksM+s tkrs FksA mEehn dh tkrh Fkh fd budk fØ;kUo;u O;olkf;drk rFkk miHkksDrkoxZ rd igqap dks ysdj ugha cfYd lekt ds csgrj mn~n’;ksa ds fy, fd;k tk,xkA ysfdu os vkt lekt ds ugha cfYd m|ksxksa dh vkokt cu x, gSaA i=dkfjrk turk dh vfHkO;fDr gSA okLro esa izR;sd jk”Vªh; dk;ZØe vkSj jk”Vªh; laLFkk dh ckr dks tulk/kkj.k rd igqapkus ds lcls cM+s vkSj iz/kku lk/ku lekpkj i= gh gSA** lu~ 1947 rd i=dkfjrk dk bfrgkl Økafr dk bfrgkl jgk gSA Lora=rk izkfIr dh fn’kk esa lekpkj i=ksa us vdcj bykgkcknh dh iafDr;ka ^^tc rksi eqdkfcy gks rks v[kckj fudkyksÞ dh Hkwfedk dks lkFkZd fl) fd;kA
jsfM;ks dk vkxeu ijk/khu Hkkjr esa gqvkA ‘kkSfd;k rkSj ij jsfM;ksa es fnypLih ysus ds fy, enzkl esa ^enzkl izslhMsalh jsfM;ks Dyc^ ds uke ls 16 ebZ 1924 dks izlkj.k izkjaHk gqvkA ns[krs&ns[krs dqN gh lkyksa esa jsfM;ks fo’kky tuleqnk; rd igqap x;kA /khjs&/khjs djds ehfM;e vkSj cso VªkaftLVj lsV xkao&xkao igqapus yxsA vktknh ds le; Hkkjr esa 6 jsfM;ks LVs’ku vkSj 18 VªkaLkehVj Fks vkSj ns’k dh 11 izfr’kr vkcknh vkSj 2-5 izfr’kr {ks= gh blds izlkj.k ds nk;js esa vkrk FkkA vkt izlkj Hkkjrh jsfM;ks ds usVodZ esa 232 LVs’ku vkSj 171 ,Q,e VªkalehVj gSa vkSj ns’k dh 99-13 izfr’kr tual[;k rFkk 91-42 izfr’kr {ks= blds nk;js esa vkrk gSA i=dkfjrk esa jsfM;ks dk egRoiw.kZ LFkku gSA jsfM;ks tulapkj dk ,d l’kDr ek/;e gSA vkdk’kok.kh }kjk ns’k dh lkekftd] lkaLd`frd] ,sfrgkfld] vkfFkZd vkfn {ks= esa mUufr gks jgk gSA Lora=rk ds ckn ns[kk tk, rks Hkkjr ds lokZaxh.k fodkl ,oa lkekftd lkaLd`frd ifjorZu esa jsfM;ks us egRoiw.kZ Hkwfedk fuHkk;h gSA vkt lk{kj gh ugha cfYd fuj{kj] fu/kZu ,oa us=ghuksa ds fy, Hkh jsfM;ks mi;ksxh fl) gks jgk gSA jk”Vªh; rFkk lkeqnkf;d fodkl dks c<+kok nsuk] yksxksa ds tkx:drk LRkj esa o`f) djuk] fodkl ;kstukvksas dh tkudkjh xkao&xkao igqapkuk vkfn dke jsfM;ks us izHkko’kkyh <+ax Lks iwjs fd, gSaA xzkeh.k vapy esa jsfM;ks fo’ks”k :Ik ls izHkkoh jgk gS [kkldj mu {ks=ksa esa tgka fctyh&ikuh] ;krk;kr tSlh cqfu;knh lqfo/kk,a ugha igqap ikbZ jsfM;ks us ogka Hkh igqapdj yksxksa dks ns’k&nqfu;k ls tksM+us dk dke fd;k gSA
Hkkjr esa Vsyhfotu dh ‘kq:vkr 15 flracj 1959 dks ;wusLdksa dh ,d ‘kSf{kd ifj;kstuk ds rgr fnYyh ls ‘kq: gqbZ] ftldk izeq[k mn~ns’; Vsyhfotu ds tfj, f’k{kk vkSj lkeqnkf;d fodkl dks c<+kok nsuk FkkA Hkkjr esa lkbZV 1975 ,oa [ksM+k dE;qfuds’ku izkstsDV rFkk >kcqvk MsoyiesaV izkstsDV ds pyrs lqnwj bykdksa ds xzkeh.k {ks=ksa esa Vhoh dh igqap laHko gqÃA ftlls lkekftd ifjorZu RkFkk ‘kS{kf.kd ,oa izkFkfed fodkl dks c<+kok feykA nwjn’kZu us e/;eoxhZ; ifjokjksa ds la?k”kZ dh dgkuh d¨ ^geyksx* uked /kkjkokfgd ds ek/;e ls izlkfjr fd;kA blds ckn /kkfeZd /kkjkokfgd jkek;.k vkSj egkHkkjr us gj ?kj esa Vsyhfotu dh yyd iSnk dhA nwjn’kZu jk”Vª ds Lo:Ik dk niZ.k gSA lkekftd fodkl ,oa ns’k dh vFkZO;LFkk dks le{k cukus esa nwjn’kZu vkt egRoiw.kZ Hkwfedk fuHkk jgk gSA
foxr o”kksZa esa nwjn’kZu us vke Hkkjrh; ds thou esa ?kqliSB dj blds leLr {ks=ksa dks izHkkfor fd;k gSA 20 oha lnh ds vkf[kjh n’kd esa lwpuk dzkafr dk foLQksV gqvkA 90 ds n’kd ds izkjaHk esa lh,u,u us [kkM+h ;q) dk lh/kk izlkj.k dj Hkkjr esa dscy usVodZ dk izos’k dj fn;k FkkA ns[krs gh ns[krs vkdk’kh; pSuyksa dh Hkjekj yx xbZA viuh cqfu;knh leL;kvksa ls tw>rk ml nkSj dk RkRdkyhu Hkkjr ;wjksih; le`f) vkSj mldh thou’kSyh ds XySej ds pdkpkSa/k ls izHkkfor gksrk pyk x;kA
^^Nk;kadu i)fr ds vkfo”dkj us tulapkj ds {ks= esa lcls cM+h Økafr flusek dks tUe fn;kA** Hkkjr dh igyh ewd fQYe ^jktk gfj’kpanz* dk izn’kZu 21 vizSYk 1913 dks ,d fo’ks”k ‘kks ds :Ik esa gqvkA Ekwd fQYeksa ds ckn 14 ekpZ 1931 dks ^vkye vkjk* ds izn’kZu ds lkFk gha lokd~ fQYeksa dk nkSj ‘kq: gqvkA lekt vkSj laLd`fr esa O;kIr dqjhfr;ksa ,o tM+Rkk dks insZ ij mdsj dj fQYeksa us Hkkjrh; tuekul ds mRFkku esa viuh etcwr mifLFkfr ntZ djkbZA 1937 esa oh- ‘kkarkjke dh ^nqfu;k u ekus^ esa csessy fookg rks ngst] Lo;afl)k] ij.khrk vkfn fQYeksa esa lekt ds nksgjs ekinaMksa ij djkjh pksV dh xbZA ^vNwr dU;k^ tSlh fQYeksa us lekt es O;kIr varjfojks/k vkSj NqvkNwr dh leL;k tSls reke dqjhfr;ksa ds f[kykQ gqadkj HkjhA lR;thr jk; us lekt esa O;kIr dqjhfr;ksa rFkk leLr ekuoh; xfjek dks /;ku esa j[kdj fQYEkksa dk fuekZ.k fd;k] tSls fQYe ^nsoh^ vkSj *pk:yrk* esa laHkzkr oxZ ds foosd ls curk ,d u;k lekt rks ^vklfu ladsr* esa tkfrxr O;oLFkk ds nyny ls tw>rk ifjos’k gS] ogha ^x.k’k=q* esa /kkfeZd dÍjrk ,oa ifrr jkT; ds fo:) la?k”kZ dks viuh fQYeks esa c[kwch fpf=r fd;kA jk; us mu lHkh fo”k;kas dks viuh fQYeksa dk dFkkud cuk;k tks Hkkjrh; lekt esa vfHk’kki FkhA
:f<+oknh lekt esa ifjorZu ykus] tu&psruk dks tkx`r djus rFkk lkekftd ewY;ksa ,oa laLd`fr dks LFkkfir djus esa flusek us izeq[k Òwfedk vnk dh gSA dqN fQYeksa us lekt esa ml nkSj dh mith leL;kvksa ij dbZ loky [kM+s fd;s gSA mnkgj.kLo:Ik Qk;j esa leySafxdrk ds cgkus ledkyhu lekt esa fL=;ksa dh fLFkfr ij loky mBk;k x;kA ogha ,d rjQ tgka fQYEk okVj ds tfj, fo/kokvksa dh nnZ ,oa thou xkFkk dks yksxkas ds chp igqapkus dh dksf’k’k dh xbZ rks lalkj ,oa [kkunku tSlh fQYeksa ds tfj, la;qDr ifjokj ds VwVrs fc[kjrs ewY;ksa ls yksx :c: gq,A cgqpfpZr fQYe Fkzh bfM;V ds ek/;e ls vk/kqfud f’k{kk iz.kkyh ij tcjnLr izgkj fd;k x;kA Lku~ 2001 esa fczfV’k ‘kkldksa ds dFkk dks dsanz esa j[kdj ^yxku^ cukbZ xbZA fQYeksa esa ifjokj ,oa ikfjokfjd ewY;ksa dks /;ku esa j[kdj fookg vkSj ge vkids gSa dkSu tSlh fQYEkksa dk fuekZ.k fQYedkjksa us fujarj tkjh j[kkA
 vkt vdwr equkQs dh gol us flusek dks ,d vyx rjg dh /kkjk esa [kM+k dj fn;k gSA ,d le; Fkk tc fQYeksa dh fo”k; oLrq izLrqfr vkSj izn’kZu /kfeZrk lekt ls lai`Dr gksrh Fkh rFkk tulkekU; ds izfr yk[kksa fuj{kj yksxksa ds xgure laosxksa dks Nwus dh n`f”V ls xhr vkSj ukVd dk ek/;e vf}rh; gksrk FkkA ogha bl O;olkf;drk ds nkSj esa vkt dk flusek v’yhyrk dh pisV esa vk x;k gSA mnkgj.kLo:Ik twyh] eMZj] ftLEk] Msyh&osyh bR;kfn fQYeksa ds ek/;e ls Hkjiwj v’yhyrk] miHkksDrkoknh :>ku vkSj vkMacjiw.kZ thou ‘kSyh vkfn dks c<+kok fn;k tk jgk gS] ftlds udkjkRed izHkko lekt dks Hkqxrus iM+ jgs gSa A
vkt foKkiu vFkZO;oLFkk dk vfHkUu vax cu x;k gSA ^foKkiu dk iwathoknh cktkj ds fodkl ls vfoHkkT; laca/k gSA^ vkt foKkiuksa dk izHkko ?kj&?kj ns[kk tk ldrk gSA ^^ foKkiu tulaokn dk ,d dkjxj lk/ku gS tks lwpuk o lekt dks tu&tu rd izHkko’kkyh <+ax ls igqapkrk gSA** ekuo ,oa lekt ds fodkldky ls gh foKkiu dk fodkl ‘kq: gks pqdk FkkA tSls&tSls lekt dh mUufr gksrh xbZ bldk fodkl gksrk pyk x;kA
^^fofHkUu uxj fuxe] xzke iapk;r] lekt lq/kkj ,oa /kkfeZd laLFkku vkfn lHkh tudY;k.k laca/kh foKkiuksa }kjk turk ds fy, fd, tkus okys dY;k.kdkjh ;kstukvksa dh lwpuk nsrs gSaA rkfd yf{kr tulewg mldk ykHk mBk ldsA** tSls&^lko/kkuh gVh nq?kVZuk ?kVh*] ^cki ‘kjkc ih;sxk&cPps Hkw[ks ejsaxs*] nks cwan ftanxh dh] tkudkjh gha cpko gS] NksVk ifjokj lq[kh ifjokj] bR;kfn ,sls vusd foKkiu tutkx`fr iSnk djus ds mn~ns’; ls izlkfjr fd, tkrs gSaA lwpuk izkS|ksfxdh ds ;qx esa foKkiu tulapkj dk lcls izHkkoh ek/;e fl) gqvk gS A
vkt thou ds gj {ks= esa daI;wVj vkSj baVjusV dk egRo c<+ pqdk gSA tSls i<+uk vkSj fy[kuk euq”; dh cqfu;knh dkS’ky gS oSls gh daI;wVj vkSj vkÃVh ds lk/kuksa dk mi;ksx cqfu;knh dkS’ky ekuk tkus yxk gSA Ldwyh i<+kbZ gks ;k dkyst ;k fQj fo’ofo|ky; ds ,Mokal fjlpZ gks lHkh esa baVjusV vkSj daI;wVj dh Hkwfedk izeq[k gks xbZ gSA baVjusV us gesa ehfM;k lekxe ds ;qx esa igqapk fn;k gSA iwjh nqfu;k esa vkt uohu ek/;e ds :Ik esa lks’ky usVofdZax lkbV~l lapkj ds ,d l’kDr ek/;e ds :Ik esa mHkjk gSA [kkldj [kkM+h ns’kksa ds tu&vkanksyuksa dh fn’kk r; djus esa bldh egRoiw.kZ Hkwfedk jgh gSA
orZeku ;qx foKku dk ;qx gSA foKku ,oa rduhdh fodkl ls gekjh lkekftd ekU;rkvksa esa Hkh ifjorZu gqvk gSA ,sls esa i=dkfjrk dk Hkh ;g nkf;Ro curk gS fd og lekt esa O;kIr dqjhfr;ka ,oa nwf”kr okrkoj.k tks lekt dh fodkl ,oa izxfr esa vojks/k mRiUu dj jgk gS] mu lHkh dqizFkkvksa ds f[kykQ ,d l’kDr tu&vkanksyu dh ewy izsj.kk ds :Ik esa vkxs vkdj mls nwj djus esa viuk egRoiw.kZ ;ksxnku nsA












                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                


भोजपुरी सिनेमा:आधी सदी का सफरनामा

मीडिया और सिनेमा की मासिक पत्रिका समागम के सिनेमा विशेषांक में प्रकाशित

Hkkstiqjh eq[; :Ik ls if’peh fcgkj] iwohZ mRrjizns’k] mRrjh >kj[k.M esa cksyh tkusokyh ,d yksdHkk”kk gSA ‘kq: ls gh ;g ppkZ jgh gS fd Hkkstiqjh Hkk”kk ugha flQZ ,d cksyh gS] ysfdu bl ckr ls Hkh budkj ugha fd;k tk ldrk fd Hkk”kk vkSj cksyh esa ,d gh QdZ gksrk gSA Hkk”kk ds ikl viuk lkfgR; gksrk gS tcfd cksyh ds ikl ugha] ysfdu tc cksyh ds ikl Hkh lkfgR; gks tk, rks og Hkk”kk dk :Ik ys ysrh gSA MkW- eSustj ikaMs; dgrs gSa ^^Hkkstiqjh Hkk”kk vkSj lkfgR; dks rks fganh ds lkfgR; ds bfrgkl ls yxHkx ckgj gh j[kk x;k gSA D;k ftl ozt vkSj vo/kh esa dfork fy[kh tk jgh Fkh ml le; Hkkstiqjh esa dkO; jpuk ugha gks jgh Fkh \ okLrfodrk ;g gS fd Hkkstiqjh esa 15oha ls 18oha lnh ds var rd lar dkO; vkSj HkfDr dkO; dh yach ijaijk jgh gSA ftlesa dchj nkl] /keZnkl] f’koukjk;.k nkl vkSj ljHkax er ds vusd dfo jgs gSa vkSj ;g ijaijk chloha lnh dh ‘kq:vkr rd vkrh gSA dchj us [kqn dgk gS fd ^esjh cksyhs iwoh* ftldk rkRi;Z gS dchj dh dfork Hkkstiqjh dfork gSAÞ Hkkstiqjh ds ikl Hkh lkfgR; gS blfy, ;g dguk xyr gksxk fd Hkkstiqjh flQZ ,d cksyh gS Hkk”kk ughaA
Hkkstiqjh ,d foLr`r ÒwÒkx esas cksyh vkSj le>h tkrh gSA vkadM+ksa ds eqrkfcd Hkkjr esa yxHkx 3-3 djksM+ yksx Hkkstiqjh cksyrs gSaA Hkkjr ds vykok nqfu;k ds dbZ izeq[k ns’kksa tSls&ekjh’kl] fQth] f=funkn] xq;ku] lwjhuke] nf{k.k vÝhdk] usiky vkfn txgksa ij cM+h vkcknh esa Hkkstiqjh cksyus vkSj le>us okys yksx fuokl djrs gSaA ;s HkkstiqjhHkk”kh fczfV’k ljdkj }kjk Fkksis x, dkjukeksa ds rgr ca/kqvk Jfed ¼fxjfefV;k etnwj½ cudj iwohZ Hkkjr ls ;gka vk, FksA vkt iwjs fo’o esas Hkkstiqjh tkuus okyksa dh la[;k yxHkx 5 djksM+ gSA gtkjksa ehy nwj cls bu ns’kksa dks Hkkjr ls Hkkstiqjh gh tksM+rh gSA
fQYeh lalkj esa Hkkstiqjh dk vkxeu Hkkstiqjh xhrksa ds ek/;e ls gqvkA 1948 esa fd’kksj lkgw ds funZs’ku esa ^ufn;k ds ikj* uked ,d fQYe dk fuekZ.k gqvk A eNqvkjksa vkSj eYykgksa ds thou ij dsafnzr bl fQYe dk laokn vo/kh esa fy[kk x;k FkkA bl fQYe ds vf/kdka’k xhr eksrh ch, }kjk Hkkstiqjh esa fy[ks x, FksA bu xhrksa ds ek/kq;Z us yksxksa dks Hkkstiqjh xhrksa dh yr yxk nhA eaqcbZ;k fQYe lalkj Hkh blds tknw ls vNwrk ugha jgkA QYkLo:Ik fganh fQYeksa esa Hkkstiqjh xhr fQYek, tkus dh ijaijk lh py iM+hA fganh fQYeksa esa Hkkstiqfj;k fetkt yksxksa dks euksuqdwy yxkA urhtu bu fQYeksa esa Hkkstiqjh dk bLrseky elkys ds :Ik esa gksus yxkA
50 ds n’kd esa Hkk”kkbZ vk/kkj ij Hkkjr esa jkT;ksa dk iquZXkBu gks jgk FkkA mlh nkSj esa Hkkjrh; flusek Hkh ,d u;k jax&:Ik ys jgk FkkA lR;thr js us ,d {ks=h; Hkk”kk esa fQYe ^ikFksj ikapkyh* cukdj Hkkjrh; flusek d¨ mldh laiw.kZrk ds lkFk] jk”Vªh; vkSj varjjk”Vªh; n’kZdksa rd igqapkdj izknsf’kd vFkok vkapfyd Hkk”kkvksa esa Hkh bl tudyk ek/;e dks viuk, tkus dh cspSuh iSnk dj nhA fganh fQYe m|ksx esa Hkh fo”k;oLrq dks ysdj ,d oSpkfjd ‘kq: gks xbZ A
Lku~ 1961 esa furhu cksl ds funZs’ku esa vo/kh Hkk”kk vkSj Hkkstiqjh xhrksa ls lqlfTtr fQYe ^xaxk tequk* dh lQyrk ds ckn igyh ckj ;g fo’okl iSnk gqvk fd mRrj Hkkjrh; cksfy;ksa esa Hkh fQYe cukbZ tk ldrh gSA
23 vDVwcj 1957 dks jk”Vª vkokl ifjlj esa egcwc [kku dh fQYEk ^enj bafM;k* dk ,d fo’ks”k ‘kks vk;ksftr gqvk FkkA ;g yksdthou] mlds la?k”kZ] ewY; vkSj laLd`fr dh dgkuh FkhA fQYe Hkkstiqfj;k ifjos’k ls feyrh&tqyrh Fkh A MkW- jktsanz izlkn bl fQYe ls cgqr izHkkfor gq, FksA mUgksaus bldh ppkZ fQYeh nqfu;k ls tqM+s Hkkstiqjh tkuus okyksa lss dh RkFkk mUgsa Hkkstiqjh esa fQYe cukus ds fy, izsfjr fd;kA
Ikpkl ds n’kd esa Hkkstiqjh {ks= ls tqM+s dbZ dykdkj fQYeh nqfu;k ds fofo/k {ks=ksa esa viuk LFkku cuk pqds FksA cukjl ls rkYyqdkr j[kus okyh vius oDr ds e’kgwj vnkdkjk ujfxl dh eka tn~nuckbZ dk uke Hkh bu esa ls ,d FkkA vU; {ks=h; Hkk”kkvksa esa cuh fQYeksa dks tc jk”Vªh; igpku feyus yxh rks buds eu esa Hkh viuh Hkk”kk Hkkstiqjh esa fQYe fuekZ.k dh izcy bPNk tkx`r gqbZ A bl eqfge esa muds lkFkh cus fo’kq) cukjlh dykdkj dUgS;k ykyA bl dM+h esa vkxs pydj uthj gqlSu ‘kkfey gq,A uthj gqlSu fganh flussek ds izfl) pfj= vfHkusrk gksus ds lkFk ,d vuqHkoxzkgh ys[kd Hkh FksA [kkaVh Hkkstiqfj;k i`”BHkwfe ls tqM+s gksus ds dkj.k Hkkstiqjh Hkk”kh {ks=ksa esa O;kIr leL;kvksa ls iw.kZr;k voxr Fks A vius ifjos’k ,oa mlds vkl&ikl ds leL;kvksa ij dgkuh x<+h A bl dgkuh dks mUgksaus dbZ fQYe fuekZrkvksa dks lqukbZ] ysfdu dksbZ Hkh laiw.kZr;k Hkkstiqjh fQYEk cukus ds fy, dfVc) ugha FkkA fganh fQYe txr esa ml tekus ds fo[;kr funZs’kd foey jk; us bl dgkuh ij fganh esa fQYe cukus dh bPNk tkfgj dh] ysfdu uthj gqlSu blls lger ugha gq,A bl laca/k esa vkyksd jatu fy[krs gSa& ßirk ugha fdl vkfRed ‘kfDr dh otg ls mUgsa cjkcj ;g ;dhu cuk jgk fd dHkh u dHkh rks dksbZ ,slk O;fDr feysxk tks mUgha dh rjg cqyan gkSlys okyk lPpk Hkkstiqfj;k gksxkA urhtu os viuh ftn~n ij vM+s jgs fd ^b fQfYkfe;k pkgs tfg;k cuks ckfd cuh rk Hkkstiqfj;k esaAÞ
Lke; ds lkFk fuekZrk <+w<+us dh dksf’k’ksa vuojr tkjh jghA blh nkSjku fcgkj ds ,d cM+s O;olk;h fo’oukFk ‘kkgkcknh eqacbZ igqaps A ;gka mudh eqykdkr uthj gqlSu ls gqbZA bl laca/k esa jktdqekj ‘kkgkcknh ,d lk{kkRdkj esa crkrs gSa&ßtgka rd Hkkstiqjh dh igyh fQYe dh ckr gS mldh iszsj.kk esjs firkth dks MkWDVj jktsanz izlkn ls feyhA mudh bPNk Fkh fd viuh Hkk”kk esa Hkh fQYe cuuh pkfg,A os blh mn~ns’; ls eqacbZ vk, FksA os nknj ds ikl izhre gksVy esa Bgjs Fks tks iwjfo;ksa dk vM~Mk gqvk djrk FkkA ;gha la;ksx ls mudh eqykdkr uthj gqlSu ls gqbZ A vukSipkfjd ckrphr ls irk pyk fd og Hkkstiqjh fQYe cukus ds mn~ns’; ls vk, gSaA uthj lkgc us dgk eSa Hkh rks blh dke esa yxk gqvk gwaA cl ;gh ekSdk Fkk Hkkstiqjh fQYEkksa dk flyflyk ‘kq: gksus dkAÞ
gykafd fo’oukFk ‘kkgkcknh ds dqN fe=ksa us muds rtqcsZ dks ns[krs gq, bl dk;Z ds fy, mUgsa euk Hkh fd;kA fdarq Hkk”kk izse rFkk varjax esa tkx`r psruk us mUgsa ,d ubZ /kkjk dk okgd cuk fn;kA QyLo:Ik fo’oukFk ‘kkgkcknh dh vxqokbZ rFkk uthj gqlSu ds ekxZn’kZu esa tuojh 1961 esa izFke Hkkstiqjh fQYe ds fuekZ.k dh rS;kfj;ka tksj&’kksj ls ‘kq: gks xbZA fQYe dk uke ^xaxk ebZ;k rksgs fi;jh p<+bcks* j[kk x;kA fQYe ds ukedj.k ds lkFk gh lHkh Hkkstiqfj;k toku tks o”kksZa ls vU; Hkk”kkvksa dh rjg viuh Hkk”kk esa fQYe cukus ds lius cqu jgs Fks] fu%LokFkZ Hkko ls bl eqfge dks vkxs c<+kus esa tqV x,A jkek;.k frokjh] in~ek [kUuk vkSj Hkxoku flUgk tSls fganh flusek ls tqM+s HkkstiqjhHkkf”k;ksa us bl vuq”Bku esa lfØ;rk ls Hkkx fy;kA vkilh fopkj&foe’kZ vkSj lg;ksx ds vk/kkj ij fQYe fo/kk ds fofHkUu {ks=ksa ls lacaf/kr Hkkstiqfj;ksa dh ,d yach QkSTk [kM+h dh xbZ A fQYe dk funsZ’ku cukjl ds dqanu dqekj dks lkSaik x;kA ogha ds jgus okys vlhe dqekj vkSj dqade dks fQYe dk uk;d&ukf;dk cuk;k x;kA dqade blls igys ^enj bafM;k* lfgr dbZ fganh fQYeksa esa dke dj pqdh FkhA ;g vuqHko muds fy, dkssbZ u;k ugha FkkA e’kgwj xhrdkj ‘kSysanz us xhr dh ftEEksnkjh mBkbZ rks ogh laxhr dk ftEek fp=xqIr us fy;kA
16 Qjojh 1962 dks fcgkjh dh jkt/kkuh iVuk ds ‘kghn Lekjd ij Hkkstiqjh dh igyh fQYe dk eqgwZr laiUu gqvkA fQj D;k Fkk \ vius lkjs daVhysa&iFkjhys jkLrs dks ikj djrs gq, fuekZ.k dh lkjh izfØ;kvksa ls xqtjus ds ckn varr% lu~ 1962 ds vkf[kjh eghus esa cukjl ds izdk’k Vkfdt esa Hkkstiqjh dh igyh fQYe esa ^xaxk ebZ;k rksgsa fi;jh p<+bcks* iznf’kZr gqbZA ,d lIrkg ds Hkhrj ;g [kcj xkao&xkao igaqp xbZA vius dykdkj rFkk viuh Hkk”kk esa cuh fQYe dks ns[kus dh mRlqdrk bl dnj c<+h dh lSdM+ksa dh rknkn esa yksx cukjl vkus yxsA bl fQYe dks vikj lQyrk feyhA fQYe ds ek/;e ls Hkkstiqjh Hkk”kh bykdksa es O;kIr lkekftd dqjhfr;ksa ,oa varfoZjks/kkaas rFkk tehankjh vkSj lkaerh izFkk ij tksjnkj izgkj fd;k x;kA ‘kSysanz vkSj fp=xqIr dh tksM+h esa Hkkstiqjh yksdlaxhr iwoksZRrj Hkkjr ds xkao&xkao xwatus yxsA ek= 5 yk[k dh iwath ls cuh bl fQYe us 75 yk[k dk O;olk; fd;kA urhtu igyh fQYe dh lQyrk ds ckn fQYeksa dh ck<+ lh vk xbZA bl dM+h esa fonsf’k;k] ykxh ukgh NwVs jke] gekj lalkj] HkkSth vkfn dqN izeq[k fQYesa iznf’kZr gqbZA
bl nkSj dh fQYeksa esa Hkkstiqjh ds izfrf”Br ukVddkj vkSj dfo fHk[kkjh Bkdqj dh d`fr fonsf’k;k ij blh uke ls cuh fQYe ^fonsf’k;k* us cgqr vPNh lQyrk vftZr dhA fQYe dks cgqr ekfeZd vkSj Hkkoiw.kZ rjhds ls insZ ij mdsjk x;kA blh dM+h esa delkj fQYel ds cSuj rys ukthj gqLkSu dh fQYe gekj lalkj vkbZA ;g Hkkstiqjh {ks= ds xkao] lekt] ifjokj rFkk tuthou dk thrtkxrk reLlqd gSA
lu~ 1962 esa cuh xaxk ebZ;k&&&&&& ds ckn 1966 rd 19 fQYesa insZ ij vkbZ ftlesa dc gksbZ xouk gekj] HkkSth vkSj yksgk flag vkfn fQYeksa us FkksM+h cgqr yksdfiz;rk t:j vftZr dh ysfdu dekbZ vkSj izn’kZu ds ekeys esa fonsf’k;k vkSj ykxh ukgh NwVs jke ml nkSj dh lcls cM+h fgV jghA
1967 ds ckn 10 lky rd Hkkstiqjh fQYe dk fuekZ.k dk;Z iw.kZRk% can jgkA Hkkstiqjh fQYe baMLVªh dh ;s fLFkfr Hkkstiqfj;k lekt vkSj laLd`fr dks utjvankt djus vkSj ml ifjos’k dh vPNh le> u j[kus okys fQYedkjksa ds dkj.k gqbZA ;g og nkSj Fkk tc fganh flusek esa Hkh ,d cMk+ ifjorZu lkeus ns[kus dks vk jgk FkkA LVwfM;ks dk tekuk [kRe gks jgk Fkk vkSj LVkjksa dh izHkko’khyrk c<+ jgh FkhA Hkkstiqjh fQYe ij Hkh bldk izHkko lkQ fn[k jgk FkkA ysfdu ;g QkeZwyk dqN T;knk ugha py ldkA fganh flusek esa fur u, fodflr gksrs rduhd vkSj QkewZys dks ns[krs gq, Hkkstiqjh flusek ds fuekZrkvksa dks ;g yxus yxk Fkk fd fcuk jax vkSj ubZ rduhdh ds izfrLi/kkZ esa [kM+k gksuk laHko ugha gSA
Ykacs le; ckn fQYeksa dk jaxhu nkSj ‘kq: gqvk tks lu~ 1977 esa Hkkstiqjh dh igyh jaxhu fQYe ^naxy* ds :Ik esa lkeus vkbZ A bl fQYe ds dF; vkSj pfj= ogh Fks ysfdu Hkkstiqjh dh igyh jaxhu fQYe gksus ds lkFk&lkFk fel bafM;k izsek ukjk;.k bl fQYe esa izeq[k vkd”kZ.k Fkh A ;g og nkSj Fkk tc Hkkjrh; fQYe Qyd ij ‘kksys tSlh vfoLej.kh; fQYe vkdj tk pqdh FkhA ;g fQYe Hkh ,d rjg ls mlh rtZ ij cukbZ xbZ FkhA fQYe dks n’kZdksa ls tksM+us ds fy, HksM+ksa dh yM+kbZ vkSj dq’rh tSls LFkkuh; rek’kk dk c[kwch bLrsseky fd;k x;kA unhe&Jo.k dh tksM+h dk csgrjhu laxhr FkkA ysfdu Hkkstiqjh fQYeksa esa xhrksa dh leFkZ /kjkry ds ckotwn elkyk feykus dk pyu ;gha ls ‘kq: gqvkA ^naxy* dh lQyrk ds ckn uthj gqlSu us jkds’k ikaMs; vkSj in~ek [kUuk dks ysdj ^cye ijnsfl;k* uked fQYe cukbZA vutku vkSj fp=xqIr dh tksM+h ls lth bl fQYe ds xhr cgqr ikWiqyj gq,A eksgEen jQh vkSj vk’kk Hkksalys dh vkokt esa bl fQYe dk ,d xhr ^xksjdh irjdh js ekjs xqysyok ft;jk mM+h&mM+h tk,* ls Hkkstiqjh cxhpk fQj ls f[ky mBkA ;g fQYe jtr t;arh eukus esa Hkh lQy jghA blds ckn v’kksd pan tSu us dqekj ukjch ds funZs’ku esa ,d u;k psgjk dq.kky dks ysdj fQYe ^/kjrh eb;k* cukbZ ftlus vPNk O;olk; fd;kA blds rqjar ckn mUgksaus fnyhi cksl ds funZs’ku esa ^xaxk fdukjs eksjk xkao* cukbZA bl fQYe us yxHkx 50 yk[k dk O;olk; fd;kA bl fQYe ds xhrksa us Hkh fjdkMZ fctusl dhA eqacbZ ds e’kgwj flusek gkYk feuokZ esa 4 lIrkg rFkk iVuk ds vIljk flusek gky esa 30 lIrkg rd ;g gkmlQqy pyhA ;g fQYe ghjd t;arh eukbZ A ;g ml nkSj dh igyh ,slh Hkkstiqjh fQYe Fkh ftldk izn’kZu ekjh’kl esa gqvk vkSj varjjk”Vªh; fQYe egksRlo ds fy, bldk p;u gqvkA bl nkSj esa cuh naxy] cye ijnsfl;k] nqYgk xaxk ikj ds] xaxk fdukjs eksjk xkao tSlh fQYeksa us ;g lkfcr dj fn;k fd Hkkstiqjh fQYeksa dk Hkh ,d cM+k n’kZd oxZ gS vxj fQYeksa esa u;kiu gks vkSj og n’kZdks ds vis{kkvksa ij [kjh mrjsA
Lku~ 1982 ds ckn ls Hkkstiqjh fQYe fuekZ.k esa mQku lk vk x;k A bldk ,d izeq[k dkj.k ;g Hkh Fkk fd mlh nkSjku jktJh izksMD’ku ds cSuj rys cgqpfpZr fQYe ufn;k ds ikj dks ns’k Hkj esa fjdkMZ rksM+ lQyrk feyhA gykafd fjdkMZ esa ;g fganh fQYe ds uke ls ntZ gSA ysfdu xzkeh.k ifjos’k esa vkt Hkh yksx bls Hkkstiqjh fQYe gh ekurs gSaA
vkadM+ksa ds eqrkfcd lu~ 1983 esa dqy 11 fQYesa cuhA ftlesa eksgu th izlkn dh gekj HkkSth] 1984 esa ukS fQYesa cuh ftlesa jkt dVsfj;k dh HkbZ;k nwt vkSj 1985 esa 6 fQYeksa dk gh fuekZ.k gks ldk ftlesa ykyth xqIr dh uSgj ds pqujh vkSj 1986 esa 19 fQYEksa cuh ftlesa nqYgk xaxk ikj ds vkfn fQYeksa dks cM+h lQyrk feyhA ftlds pyrs Hkkstiqjh fQYEk O;olk; Qyrk&Qwyrk jgkA
lu~ 1987 esa flusek dk jtr t;arh o”kZ FkkA blh lky eqfDr ukjk;.k ikBd dh fQYEk ^fi;k ds I;kjh* cuha ftldk ,d xhr vaxqjh esa Mlys fc;k ufxu;k&&& cgqr ikWiqyj gqvkA blds ckn fueksZfg;k] iku [kk, lbZa;k gekj] rqylh ebZ;k] cSjh daxuk] cgqfj;k] nxkckt ckyek] vkfn cgqr lh fQYesa vkbZ ysfdu ,dk/k fxus&pqus fQYeksa dks NksM+ fn;k tk, rks T;knkrj fQYeksa dks vk’kkrhr lQyrk ugha fey ldhA ckotwn blds fQYeksa dk fuekZ.k fujarj tkjh FkkA bldk ,d izeq[k dkj.k ;g Hkh Fkk fd ,d fQYe ds fuekZ.k esa vkSlru 20 ls 25 yk[k :Ik;k yxrk FkkA vxj fQYEk FkksM+h Hkh pyh rks ykxr dk fudyuk eqf’dy ugha gksrk FkkA Hkkstiqjh fQYeksa ds nwljs nkSj ds mQku ij okjk.klh ls izdkf’kr lka/; nSfud xkafMo fy[krk gS&ßfiNys pkj&ikap o”kksZ esa fcgkj] mRrjizns’k vkSj e/; izns’k esa Hkkstiqjh fQYeksa ds fuekZ.k dh ftruh rst gok py jgh gS mls ns[krs gq, yxrk gS fd fcgkj RkFkk vU; jkT;ksa esa dksbZ lkaLd`frd Økafr vk xbZ gSAÞ ysfdu ;g QkewZyk T;knk ugha py ldkA dFkkud vkSj rduhdh n`f”V ls fQYeksa dk Lrj bruk ?kfV;k gks x;k fd n’kZdksa us mls fljs ls udkj fn;kA fQYeksa ls ekSfydrk o ifjiDork iwjh rjg ls xk;c gksus yxhA /khjs&/khjs n’kZdksa us bldk lkFk NksM+uk ‘kq: dj fn;k A fQYesa fVdV f[kM+dh ij vkSa/ks eqag tk fxjhA 1982 ls 2002 rd vxj dqN fQYeksa dks NksM+s ns arks gkykr ;s gks x, Fks fd dc fQYesa cuha vkSj dc inZss ls mrj xbZ bldk irk gha ugha pyrk FkkA
ubZ lnh dh ‘kq:vkr esa Hkkstiqjh fQYeksa us ubZ djoV yhA O;olkf;drk ds vk/kkj ij fQYeksa dk fuekZ.k vkjaHk gqvkA vlZs ckn 2003 esa eksgu th izlkn us jfo fd’ku dks ysdj ^lbZa;k gekj* uked fQYEk cukbZA blh dM+h dks vkxs c<+k;k ^llqjk cM+k iSlk okyk* usA ek= 30 yk[k dh ctV ls cuh bl fQYe us yxHkx 15 djksM+ :Ik, dh dekbZ dhA igyh ckj fdlh Hkkstiqjh fQYe us bruh cM+h lQyrk vftZr dh FkhA bl fQYe ls Hkkstiqjh flusek ds rhljs nkSj dk TkUe gqvkA blds ckn rks Hkkstiqjh fQYeksa ds fuekZ.k dh ck<+ lh vk xbZ A iafMr th crkbZ us fCk;kg dc gksbZ] ca/ku VwVs uk] fujgqvk fjD’kk okyk vkfn fQYeksa us [kwc /kwe epkbZ vkSj ;g flyflyk cnLrwj tkjh gSA fo’kq) :Ik ls ;s lHkh euksjatd fQYesa Fkh ftlesa ckyhoqM fQYeksa dh rjg yPNsnkj Hkk”kk vkSj euksjatd xhrksa dk Hkjiwj bLrseky fd;k x;kA xaxk tSlh fQYeksa esa ckyhoqM ds izeq[k pfpZr vfHkusrk vfHkusf=;ksa us eq[; Hkwfedk vnk dhA eukst frokjh] jfo fd’ku] fujgqvk] iou flag] jkuh pVthZ] uxek] HkkX; Jh] ik[kh gsxM+s vkfn dykdkj Hkkstiqjh fQYeksa dks vkxs c<+k jgs gSaA
2009 Hkkstiqjh euksjatu lalkj ds fy, dkQh pfpZr jgkA dbZ Hkkstiqjh pSuy vkSj i=&if=dk,a Hkh ‘kq: gqbZA lky 2010 Hkh Hkkstiqjh flusek ds fygkt ls vkSlr jgkA bl lky dh lcls cM+h miyfC/k jgh eukst frokjh dh fQYe ^Hkkstiqfj;k MkWu* dk varjjk”Vªh; fQYe QsfLVoy esa tkukA fuekZrk izos’k flIih tSls fQYEkdkj Hkh b/kj :[k fd,A ufugky] ekjs nsc xksyh] nkfeuh] vkfn fQYeksa us vPNk O;olk; fd;kA 2011 Hkksstiqjh fQYeksa ds fy, cgqr vPNk ugha jgkA bl o”kZ djhc 50 fQYesa vkbZ ysfdu eqf’dy ls yxHkx 10 fQYeksa dks gh lQyrk gkFk yxhA ftlesa lktu pys llqjky] Vªd Mªkboj] balkQ vkfn fQYesa izeq[k jghA
2003 ds ckn ls u, nkSj esa cuha Hkkstiqjh fQYeksa dh rqyuk igys dh fQYeksa ls djsa rks ;g Li”V gS fd bu fQYeksa ls Hkkstiqjh dh feBkl yxkrkj xk;c gks jgh gSA vkt ds fQYEkksa ds Lo:Ik vkSj pfj= esa xq.kkRed cnyko vk;k gSA bl O;olkf;drk ds nkSj esa Hkkstiqjh flusek esa Hkkstiqjh lekt dh leL;kvksa] yksdlaLd`fr vkSj yksdijaijk vkfn dk fp=.k Hkh O;oklkf;d utfj, ls gksus yxk gSA vkt ds nkSj dh fQYeksa esa Hkk”kk dks vxj NksM+ fn;k tk, rks lkjh phtsa cnyh utj vkrh gSA dgkuh dh ckr djsa rks lh/ks fganh fQYeksa dh udy /kM+Yys ls tkjh gSA
Ikgys ds nkSj dh fQYeksa ij xkSj djsa rks ifjos’k dykdkj xhr&laxhr gjsd i{k Hkkstiqjh dk viuk gSA fo”k; oLrq Hkh ‘kq: ls gh xkaoksa ls tqM+h jghA vkerkSj Ikj ?kj&?kj esa ?kfVr gksus okyh ?kVuk,a] fookg laca/k] ngst] tkfrxr Hksn&Hkko vkfn dks vf/kdka’k fQYeksa us viuk eqn~nk cuk;kA vktknh ds ckn Hkkjr esa QSyh tehankjh o lkearoknh izFkk dk izHkko vkSj izoklh etnwjksa dh leL;k Hkh Hkkstiqjh fQYEkdkjksa dk ilanhnk fo”k; jgk gSA Hkkstiqfj;k lekt ‘kq: ls gh /kkfeZd vkLFkk dk dsanz jgk gSA blfy, xaxk ds izfr vikj J)k vkSj tuekul dh Hkkouk dks ns[krs gq, Hkkstiqjh fQYEkdkjksa us bldk tcjnLr iz;ksx fd;kA [ksr&[kfygku] gqDdk chM+h lHkh ,d thoar nLrkost dh rjg gSaA vkt dh fQYEkksa esa bldk loZFkk vHkko gSA fQYEksa gj fygkt ls eqacbZ;k fQYeksa ds djhc gSA xkyh&xykSt o v’yhyrk pje ij gSA d.kZfiz; laxhr dh txg f}vFkhZ xkuksa us ys yh gSA ,sls esa tgka vkt lky esa djhc 100 fQYesa cu jgha gSa rFkk Hkkstiqjh flusek oSf’od iVy ij ,d u;k vk;ke jp jgk gS ogha tehuh gdhdr ;s gS fd vfLrRo gha [krjs esa gSA Hkkstiqjh dh iqjkuh fQYeksa dks tks lekt esa ekU;rk Fkh oks vkt dkslksa nwj gks xbZ gS vr% Hkkstiqjh fQYe fuekZrk&funsZ’kdksa dks dqN lkFkZd fQYEksa cukuh gksaxh A ,slh fQYeksa dk fuekZ.k djuk gksxk ftlls Hkkstiqjh dh varjjk”Vªh; igpku cusaA rHkh bldk n’kZd oxZ c<+sxk vkSj lQyrk dk ;g Lof.kZe nkSj fVdkm gksxkA

Thursday, 9 August 2012

सिनेमा और समाज का अंतर्संबंध

 lkfgR; dh rjg flusek Hkh viuh izk.k'kfDr lekt ls izkIr djrk gSA flesuk dk mn~ns'; pkgs euksjatu gks ;k O;olk; ;k fQj dyk ds mRd"kZ dh vfHkO;fDr] mlesavius nkSj dk lekt fdlh u fdlh :Ik esa O;Dr gq, fcuk ugha jg ldrkA 14 ekpZ 1931 dks eqacbZ ds eStsfLVd flusek gky esa ^vkye vkjk* ds izn'kZu ds lkFk gha lokd~ fQYeksa dk nkSj 'kq: gqvkA lekt vkSj laLd`fr esa O;kIr dqjhfr;ksa ,o tM+Rkk dks insZ ij mdsj dj fQYeksa us Hkkjrh; tuekul ds mRFkku esa viuh etcwr mifLFkfr ntZ djkbZA ftleas nqfu;k u ekus] vkneh] vNwr dU;k tSlh fQYeksa us lekt esa O;kIr varfoZjks/k vkSj NqvkNwr dh leL;k tSls reke dqjhfr;ksa ds f[kykQ gqadkj HkjhA orZeku jktuhfr ls izHkkfor vktknh rFkk ns’k izse ls tqM+h fldanj] ijns’kh] iM+kslh tSlh fQYeksa ds ek/;e lsHkkbZpkjk vkSj jk”Vªh; ,drk dks c<+kok fn;k x;kA ipkl ds n’kd esa foey jk; us nks ch?kk tehu ds ek/;e ls lekt ds okg~; lalk/kuksa ,oa vkfRed 'kfDr dks pdukpwj djrh iwathoknh O;oLFkk ij izgkj fd;kA lR;thr jk; us lekt esa O;kIr dqjhfr;ksa rFkk leLr ekuoh; xfjek dks /;ku esa j[kdj fQYEkksa dk fuekZ.k fd;k] tSls ^nsoh^ vkSj *pk:yrk* esa laHkzkr oxZ ds foosd ls curk ,d u;k lekt rks ^vklfu ladsr* esa tkfrxr O;oLFkk ds nyny ls tw>rk ifjos’k gS] ogha ^x.k’k=q* esa /kkfeZd dÍjrk ,oa ifrr jkT; ds fo:) la?k”kZ dks viuh fQYeks esa c[kwch fpf=r fd;kA flusek ds ;FkkFkZoknh n©j esa vadqj] eaFku ]e`Xk;k  vkdzks”k vkfn fQYeksa us nfyr lekt dh leL;k;ksa dks u flQZ viuk fo"k; cuk;k cfYd nfyrksa ds loky dks O;kid lkekftd ifjisz{; esa j£dj lkekftd U;k; ,oa mRRkjnkf;Ro ds izfr tkx:drk iSnk dh A
dqN fQYeksa us Hkkjrh; lkekftd ewY;ksa ,oa laLd`fr dks LFkkfir djus rFkk dqN us lekt esa viuss nkSj dh mith leL;kvksa ij dbZ loky [kM+s fd;s gSA ftlds gy ge lHkh dks <+w<+us gksaxsA tSls& ^iwjc&if’pe^ esa Hkkjrh; laLd`fr ds egRo ,oa lkekftd fp=.k dks n’kkZ;k x;k rks ^Qk;j^ esa leySafxdrk ds cgkus ledkyhu lekt esa fL=;ksa dh fLFkfr ij loky mBk;k x;kA ogha ,d rjQ tgka fQYEk ^okVj^ ds tfj, fo/kokvksa dh nnZ ,oa thou xkFkk dks yksxkas ds chp igqapkus dh dksf’k’k dh xbZ rks ^lalkj^ ,oa ^[kkunku^ tSlh fQYeksa ds tfj, la;qDr ifjokj ds VwVrs fc[kjrs ewY;ksa ls yksx :c: gq,A L=h Lora=rk dh odkyr djus okyh dzkafrdkjh fQYe ^ijek^ ifjokj laLFkk dks xyr Bgjkrs gq, Hkkjrh; ukjh dh ,d u;h Nfo x<us dh dksf’k’k djrh gS ogha ^oSfMaM Dohu^ vkSj ^lR;k^ O;kolkf;d fQYeksa ds fNNysiu vkSj lekarj fQYeksa ds dykokn ls nwj ;FkkFkZ dk ,d >d>ksj nsus okyk psgjk izLrqr djrh gSA cgqpfpZr fQYe Fkzh bfM;V ds ek/;e ls vk/kqfud f’k{kk iz.kkyh ij tcjnLr izgkj fd;k x;kA
 ,d le; Fkk tc fQYeksa dh fo”k; oLrq izLrqfr vkSj izn’kZu /kfeZrk lekt ls lai`Dr gksrh Fkh rFkk tulkekU; ds izfr yk[kksa fuj{kj yksxksa ds xgure laosxksa dks Nwus dh n`f”V ls xhr vkSj ukVd dk ek/;e vf}rh; gksrk FkkA ogha bl O;olkf;drk ds nkSj esa vkt dk flusek v’yhyrk dh pisV esa vk x;k gSA twyh] eMZj] ftLEk] Msyh&osyh bR;kfn fQYeksa ds ek/;e ls Hkjiwj v’yhyrk ijkslh tk jgh gSA vkt dh fQYessa vius fuf’pr y{; ls HkVdrh tk jgh gSA vkjaHk esa blus lekt dh ekU;rkvksa dk vuqikyu rks fd;k ijarq vkt fgalk] vijk/k] v’yhyrk] miHkksDrkoknh :>ku vkSj vkMacjiw.kZ thou ‘kSyh vkfn dks c<+kok ns jgha gS] ftldk lekt ij udkjkRed izHkko iM+ jgk gSaA 

मीडिया में दलित हिस्सेदारी का प्रश्न

किसी भी देश के विकास का तात्पर्य केवल बड़े-बड़े उद्योग, चौड़ी सड़कें और उनपर दौड़ते हुए वाहनों से नहीं बल्कि सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक व शैक्षिक आदि के साथ-साथ संपूर्ण विकास से होता है । यह विकास तभी मुमकिन होता है जब वैचारिक परिवर्तन होता है । इस परिवर्तन को जनसंचार माध्यमों के द्वारा ही संभव बनाया जा सकता है । आज परिवर्तन की जो सशक्त धारा समाज में बह रही है उसमें मीडिया की भूमिका महत्वपूर्ण है ।
आज मीडिया बाजार के लिए एक अहम क्षेत्र बन गया है । मीडिया पर बाजार की गिरफ्त बढ़ती जा रही है। इस बाजारू व्यवस्था में दलित समेत सभी कमजोर जमातों को मीडिया में उचित जगह मिल पाना मुश्किल होता जा रहा है । 1990-91 के बाद मीडिया के संपूर्ण परिदृष्य पर एक नजर डाली जाए तो आज उसकी स्थिति में काफी बदलाव आया है । मीडिया से गंभीर, आर्थिक, राजनीतिक व सामाजिक - सांस्कृतिक बहस एवं समाज से जुड़े सभी जरूरी मसले अपना स्थान खो चुके हैं । समाज में व्याप्त दलित, आदिवासी व किसानों के ज्वलंत सवालों को मीडिया में नहीं उठाया जा रहा है।
एक नज़र समूचे मीडिया परिदृश्य पर डाली जाय तो दलितों को प्रतिनिधित्व या उनकी खबरों को वाजिब जगह देने को लेकर निजी और सरकारी मीडिया दोनों की प्राप्य स्थिति निराशाजनक है । यह बात पहले हुए अध्ययनों से भी खुलकर सामने आती है । 1996 में अमेरिकी समाचार पत्र वाशिंगटन पोस्ट के नई दिल्ली ब्यूरो प्रमुख कैनेथ कपूर द्वारा किए गए एक शोध में यह तथ्य सामने आया कि भारत सरकार के पत्र सूचना कार्यालय से मान्यता प्राप्त पत्रकारों की सूची में एक भी दलित नहीं है ।
आज हम दलित समुदाय की बातों पर ध्यान दें तो पता चलता है कि उन्हें लोकतंत्र और संविधान से बनी व्यवस्थाओं से कहीं ज्यादा शिकायतें मीडिया से है । पत्रकारिता में अब तक की  जो सबसे बड़ी कमियां रहीं हैं, उनमें कमजोर जमातों की आवाज को  उनके बाजिव हक से वंचित रखना प्रमुख है । यह स्थिति तब है जब भाषाई मीडिया की पैठ जिन समूहों में सबसे तेजी से बढ़ रही है और जहां उसके विस्तार की सबसे ज्यादा संभावनाएं दिखती हैं वह दलित और कमजोर वर्ग का ही है । देखा जाय तो भारतीय समाज में कमजोर, उपेक्षित, और प्रताड़ित समुदायों की कमी नहीं है। पर इन सभी समूहों में आंतरिक, सामाजिक व राजनैतिक चेतना की आवाज़ किसी की सबसे अधिक बुलंद हुई है तो वह दलित और कमजोर वर्ग की । पिछले दो-तीन दशक में पूरे मुल्क में जो बड़ा सामाजिक, राजनैतिक बदलाव हुआ है उसके अगुआ भी पिछड़े और दलित ही है।     
गांधी जी ने कहा है कि- पत्रकारिता का उद्देश्य जनसेवा है । अतः मीडिया को अपनी नैतिकता और मूल्यों को ध्यान रख, समाज के रचनात्मक विकास को प्रोत्साहन देते हुए विभिन्न धर्मों, जातियों एवं संस्कृतियों के विकास में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका का निर्वहन करते हुए सामाजिक, सांस्कृतिक एकता की दिशा में वर्तमान पत्रकारिता को विशेष रूप से आगे बढ़ाना होगा ।